تئوری آشوب؛سومین نظریه انقلابی عصر حاضر
« تئوری آشوب» یا« نظم دربی نظمی» نامیده می شود. نظریه " نظم غایی " یا " نظم دربی نظمی " به ما ابزار حل مسائل پیچیده را درمحیط پرآشوب وآکنده ازتغییر دتحول امروز وفردا می دهد. نظریه نظم غائی پس ازدو نظریه نسبیت و کوانتوم ، سومین انقلاب علمی عصر حاضر است .نظریه نسبیت ، نظریه نیوتونی زمان و فضای مطلق را درهم ریخت و نظریه کوانتوم ، رویای سنجشهای دقیق ، قابل کنترل ومتقن را برهم زد ونظریه نظم غائی پیش بینی های یقینی را که از اندیشه های لاپلاس نشآت می گرفت زیر سئوال برد. تئوری آشفتگی یا آشوب برای اولین بار ازسال 1965 توسط دانشمندی بنام ادوارد لورنزEdvard Lorenz ) ) درهواشناسی به کاربرده شده وآنرا به یک علم تبدیل نموده وسپس درحیطه تمام علوم ومباحث تجربی ، ریاضی ، رفتاری ، مدیریتی واجتماعی واردشده واساس تغییرات بنیادی درعلوم بویژه هواشناسی ، نجوم ، مکانیک ، فیزیک ، ریاضی ، زیست شناسی ، اقتصاد ومدیریت را فراهم آورده است . بی نظمی یا آشوب چیست ؟ «Chaos» در لغت به معنی درهم ریختگی ، آشفتگی وبی نظمی است ومترا دف آن در مکانیک Turbulanceیا تلاطم می باشد این واژه به معنی فقدان هرگونه ساختار یا نظم است ومعمولا درمحاورات روزمره آشوب وآشفتگی نشانه بی نظمی وسازمان نیافتگی به نظر آورده می شود وجنبه منفی دربردارد. اما در واقع با پیدایش نگرش جدید وروشن شدن ابعاد علمی ونظری آن امروزه دیگر بی نظمی وآشوب به مفهوم سازمان نیافتگی ، ناکارائی ، ودرهم ریختگی تلقی نمی شود بلکه بی نظمی وجود جنبه های غیرقابل پیش بینی واتفاقی درپدیده های پویاست که ویژگی خاص خود را داراست .بی نظمی نوعی نظم غائی دربی نظمی است .هیلز در 1990 آشوب یا بی نظمی را اینگونه تعریف می کند: " بی نظمی وآشوب نوعی بی نظمی منظم ( orderly Disorder) یانظم در بی نظمی است .بی نظم از آن رو که نتایج آن غیر قابل پیش بینی است ومنظم بدان جهت که از نوعی قطعیت برخوردارست ." بی نظمی درمفهوم علمی یک مفهوم ریاضی محسوب می شود که شاید نتوان خیلی دقیق آنرا تعریف کرد اما می توان آنرا نوعی اتفاقی بودن همراه باقطعیت دانست . قطعیت آن بخاطر آن است که بی نظمی دلایل درونی دارد وبه علت اختلالات خارجی رخ نمی دهد واتفاقی بودن بدلیل آنکه رفتار بی نظمی ، بی قاعده وغیرقابل پیش بینی دقیق است ؛ همچنین آدامس ( H . Adams ) آشفتگی را اینگونه تعریف می کند : از آشفتگی زندگی زائیده می شود درحالیکه ازنظم عادت به وجود می آید. ویژگی تئوری آشوب نظریه آشوب دارای ویژگیهای منحصر به فردی است که بازتاب بسیار مهمی نیز درمدیریت ایجادکرده است به طوریکه این ویژگیها ضررهای جدی برپیکره پارادایم سنتی مدیریت وارد آورده ومی روند تا اساس پارادایم تازه ای را درمدیریت وسایر علوم مرتبط شکل دهند.این ویژگیها عبارتند از : 1 - اثر پروانه ای ( Butterfly Effect ) : لورنس درتحقیقات خود به شگفتی به این نتیجه رسید که یک تغییر جزئی درشرایط اولیه معادلات پیش بینی کننده جوی منجر به تغییرات بسیار شدیددرنتایج حاصل ازآنها می گردد.بعبارت دیگر اثر پرونه ای این تئوری به گونه ای است که یک تغییر جزئی در ابتدا منجر به یک تغییر بسیار بزرگ درپایان کار خواهدشد بدین مفهوم که مثلا ؛ اگر پروانه ای در " پکن " پر بزند ممکن است بر اثر این پرزدن ابری حرکت کرده ودر " نیویورک " طوفانی ایجاد شود. درگذشته سیستمهائی که اثر پروانه ای ازخود نشان می دادند به عنوان سیستمهای بررسی ناپذیر ازحیطه مطالعات علمی کنار نهاده می شد وبه این جهت روش تحلیلی خاصی برای مطالعه آنها به وجود نیامده بود، اما امروزه این سیستمها محل توجه دانشمندان است وکوشش می شود تا مسائلی که قبلا تصادفی ، ناموزون وبی نظم تلقی می شدند با تئوری آشوب مطالعه وراه حل یابی شوند. 2 – سازگاری پویا ( Dynamic Adaptation ) : سیستمهای بی نظم در ارتباط با محیطشان مانند موجودات زنده عمل می کنند ونوعی تطابق و سازگاری پویا بین خود ومحیط پیرامونشان ایجاد می کنند. 3 - جاذبه های غریب ( Strange Attractors ) : جاذبه ها انواع مختلف دارند مانند جاذبه نقطه ثابت ، جاذبه دور محدود ، جاذبه گوی مانند وجاذبه غریب یا بی نظم .جاذبه های غریب برخلاف جاذبه هابی قبلی که نوعی نظم وقابلیت پیش بینی داشتند ، بی نظم هستند وبه همین خاطر برخی آنها را جاذبه های بی نظم نیز نامیده اند . البته باید توجه اشت که صفت غریب اشاره به الگوی هندسی جاذبه ها دارد درحالیکه بی نظمی دینامیک جاذبه ها رامد نظر دارد واین دو باهم متفاوتند واز سوئی دیگر باید توجه داشت که جاذبه های بی نظم غریب هستند اما همه جاذبه های غریب بی نظم نیستند .از این رو اصطلاح جاذبه های غریب برای این ویژگی صحیح تر می باشد. جاذبه های غریب بدون الگو نیستند واز الگوی خاصی پیروی می کنند وارزش آنها هم درهمین الگو داشتن است این جاذبه ها دارای ویژگیهای هندسی پیچیده ای هستند ودارای ابعاد غیر صحیح می باشند ومسیر آنها به هم پیچیده ، چند جهته وگسترده است . در جاذبه های غریب هیچ مسیری تکرار نمی شود وهر مسیر برای خود مسیری جدید است . جاذبه های غریب از تصاویر هندسی برگرفته که قوم " اینکا " درصحرای پرو حک کرده اند که اگر از نزدیک به آنها نگاه کنیم نه نظمی را نشان می دهند ونه تصویر معنی داررا به ذهن متبادر می سازند.اما اگر ازآسمان واز راه دور به آن بنگریم تصاویر درختان ، حیوانات وپرندگان را می بینیم . جاذبه های غریب درهمه جا وجود دارند . همه آنچه را که ما درنظر اول بی نظم وآشوبناک می بینیم در دراز مدت وبا تکرار، الگوی منظمی ازخود نشان می دهند . 4 – خود مانائی ( Self – similarity ) : در تئوری آشوب ، نوعی شباهت بین اجزاء وکل قابل تشخیص است . بدین ترتیب که هر جزئی از الگو همانند ومشابه کل می باشند . خاصیت خودمانائی در رفتار اعضای سازمان نیز می تواند نوعی وحدت ایجاد کند ؛ همه افراد به یکسو ویک جهت وهدف واحدی نظر دارند. تصمیم گیری در شرایط آشوب در متون مدیریت ، مدلهای مختلفی برای تصمیم گیری طراحی شده است که تصمیم گیری در شرایط مشخص ومعین ومحیط های باثبات را مد نظر داشته اند . در نظریه آشوب ، بی نظمی برهمه عرصه های علمی سایه افکنده است که مدلهای تصمیم گیری در این نظریه نیز از این قاعده مستثنی نیستند. در نگرش سنتی مدیریت ، تصمیم گیری فرآیندی است قابل پیش بینی وعدم موفقیت در تصمیم گیری یا ناشی ازفقدان اطلاعات ویا ناشی از محدودیت فنون پیش بینی وتلاش است ، درصورتی که نظریه آشفتگی وآشوب ، تصمیم گیری را غیر قابل پیش بینی وتلاش برای پیش بینی آینده را کار بیهوده فرض می کند .یا حداقل پیش بینی قطعی ویقینی آن دشوار وسخت است . از نظر تئوری آشوب ، اطلاعات صحیح وکامل دست یافتنی نیستند ورویدادها کراراّ ناپیوسته اندوبا آنچه درگذشته اتفاق افتاده رابطه ای ندارند. یکی از مدلهایی که درپاسخ به شرایط کنونی مطرح شده مدلی است که آنرا اصطلاحاّ " ظرف زباله Garbage can" نام نهاده اند که شاید اشاره ای به بی نظمی و درهم وبرهم بودن شرایط تصمیم گیری باشد . برخی ازعلما این مدل را برای سازمانهای امروزی مناسب دیده اند که بی نظمی های سازمان یافته اند. این مدل را ابتدا سه نفر به نامهای کوهن ، مارچ و السن طراحی کرده اند.آنان با استفاده از این مدل می خواستند تصمیم گیری در شرایط بسیار مبهم وبی نظم راتوصیف کنند . این مدل در واقع پیش فرضهای مدلهای عقلائی وسیاسی را زیر سئوال برده و عدم حساسیت آنها به شرایط مبهم وبی نظم را دلیل بی اعتباری آنها دانسته اند. سازمان به مثابه حوزه تصمیم گیری دارای محیط بیرونی ونظامهای بزرگتری است که آن را احاطه کرده اند و سرشار از ابهام وعدم وضوح هستند . این ابهامات معمولا به سه صورت بروز می کنند . اولین ابهام ؛ درتعیین صریح وروشن اولویتهاست .اولویتهای تصمیم گیرندگان غالبا روشن ومشخص نیستند ودارای ابهامهای فراوان هستند. دومین ابهام ؛ در روابط علت ومعلولی است .تصمیم گیرندگان ومدیران آگاهی وشناخت خود را در این زمینه از طریق آزمون وخطا به دستمی آورند وهیچگاه با اطمینان نمی توانندعلت اصلی را مشخص کنند. سومین ابهام ؛ ناشی از شرایط وتوانائی ونحوه مشارکت اعضای دخیل درفرآیند تصمیم گیری است . پیش بینی این امر که چه کسانی واقعا در تصمیم گیری مشارکت دارند ، بسیار دشوار است. مدل آشفته تصمیم گیری می تواند پاسخ مناسبی به این معضل وشرایط مرتبط با آن باشد. مدل تصمیم گیری آشفته از تلاقی اتفاقی چهار جریان حاصل می شود. این جریانها عبارتنداز : 1 - فرصت های انتخاب وموقعیتهائی که تصمیمی را ایجاد می کند . 2 - پاسخها یئ که به حل مسائل ومشکلات نظردارند. 3 - اعضا وافراد تصمیم گیرنده که با برنامه های زمانی متراکم وآگاهی محدود خود نسبت به مسائل اظهار نظر وتصمیم گیری می کنند. 4 - مسائل ومشکلات وعلائق وگرایش های افراد درون وبیرون سازمان که به نحوی با تصمیم نتایج حاصل از آن مرتبط می باشند. بنابراین تصمیم گیری فرآیندی آشفته وبی نظم می شود که در آن با انتخابهایی مواجه هستیم که هدفشان حل مشکلات ایجاد شده است ، صاحبان مشکل هم در این میان در پی راه حلهایی آرامش بخش وتسکین دهنده هستند وسرانجام تصمیم گیرندگانی که نه دقیق وعقلائی بلکه با موقعیت خاصی که در آن قرار گرفته اند، می خواهند در محدوده های زمانی کوتاه تصمیماتی اتخاذ کنند. تإثیرات عمده نظریه آشوب بر تصمیم گیری : 1 - در دنیای متلاطم وآشوب زده امروزی باید به جای تمرکز برتصمیم گیری بلند مدت ، تصمیم گیری کوتاه مدت وانعطاف پذیر را مد نظر داد. 2 - برنامه ریزی اقتضائی وانعطاف پذیر به عنوان بخشی از فرآیند تصمیم گیری هر سازمان اهمیت زیادی به خود بگیرد. 3 - باید به رویکردهای ابتکاری نسبت به تصمیم گیری عقلائی ارزش واهمیت بیشتری داده شود. 4 - ایجاد ساختار ها ونظامهای موقتی از اهمیت بیشتری برخوردارشوند. 5 - اصلاح فرهنگ های سازمانها برای جذب ارزشها ومعیارهای جدید ومتناسب با جهان پر آشوب باید مد نظر قرار گیرد. 6 - باید درون آشوب وبی نظمی دنبال نظم بود . منبع:http://www.hayati314.blogfa.com/